ASEAN 48: Chiến lược tự cường và bài toán duy trì vai trò trung tâm

Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 diễn ra tại Philippines trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc củng cố đoàn kết và nâng cao năng lực tự cường.

Việc tổ chức hội nghị tại Cebu (Philippines) vào ngày 7-⁸⁄₅ không đơn thuần là một sự kiện ngoại giao định kỳ, mà là một cuộc họp chiến lược khi môi trường kinh tế - chính trị toàn cầu đang ở trạng thái biến động cực hạn. Đối với ASEAN, đây là thời điểm then chốt để định nghĩa lại vị thế của mình trong một cấu trúc khu vực đang bị xáo trộn mạnh mẽ.

Thách thức đa tầng: Khi “cơn bão” toàn cầu đổ bộ Đông Nam Á

ASEAN hiện đang đối mặt với những áp lực đan xen từ cả bên ngoài lẫn nội tại. Về mặt đối ngoại, các điểm nóng tại Trung Đông không chỉ là vấn đề chính trị mà đã chuyển hóa thành rủi ro kinh tế trực tiếp. Biến động giá năng lượng và sự đứt gãy chuỗi cung ứng gây áp lực nặng nề lên các quốc gia nhập khẩu nhiên liệu, đẩy lạm phát tăng cao và kìm hãm đà tăng trưởng vĩ mô.

Đáng ngại hơn là cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Xu hướng phân mảnh thương mại và tái cấu trúc chuỗi cung ứng buộc ASEAN phải thực hiện một “điệu nhảy cân bằng” đầy mạo hiểm: vừa tận dụng dòng vốn dịch chuyển đầu tư, vừa tránh bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu.

Về nội khối, những vết rạn nứt vẫn chưa được hàn gắn triệt để. Cuộc khủng hoảng tại Myanmar kéo dài hơn 5 năm là một minh chứng cho thấy những hạn chế trong cơ chế can dự của ASEAN khi “Đồng thuận 5 điểm” vẫn chưa đạt được kết quả thực chất. Bên cạnh đó, vấn đề Biển Đông tiếp tục là tâm điểm với yêu cầu khắt khe về an ninh hàng hải và thượng tôn pháp luật quốc tế.

Ngoài ra, các thách thức phi truyền thống như biến đổi khí hậu và an ninh mạng đang trở thành mối đe dọa hiện hữu. Với địa hình ven biển dài, Đông Nam Á là một trong những khu vực dễ tổn thương nhất trước mực nước biển dâng. Song song đó, tốc độ số hóa nhanh chóng nhưng thiếu đồng bộ đã tạo ra những kẽ hở cho tội phạm mạng xuyên quốc gia.

Định hình ưu tiên: Tự cường kinh tế và chuyển đổi số

Để giải bài toán “kép” này, ASEAN đã xác định các trụ cột chiến lược tập trung vào khả năng chống chịu và phát triển bền vững. Thay vì phụ thuộc vào một vài thị trường lớn, khối đang đẩy mạnh đa dạng hóa chuỗi cung ứng để giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc bên ngoài.

Chiến lược an ninh kinh tế và tài chính

An ninh lương thực và năng lượng được đặt lên hàng đầu thông qua việc phát triển lưới điện khu vực và năng lượng tái tạo. Đặc biệt, các cơ chế hoán đổi tiền tệ và thanh toán xuyên biên giới đang được thúc đẩy mạnh mẽ nhằm giảm sự phụ thuộc vào các đồng ngoại tệ biến động, tạo ra một “tấm đệm” an toàn cho tài chính khu vực.

Đột phá từ kinh tế số và thương mại tự do

Với quy mô hơn 600 triệu dân, ASEAN đang biến lợi thế dân số thành động lực tăng trưởng thông qua Hiệp định Kinh tế số ASEAN (DEFA). Đây được kỳ vọng là khung pháp lý then chốt để chuẩn hóa quản trị dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI), tạo ra một không gian số liên thông và an toàn.

Việc tối ưu hóa Hiệp định RCEP cũng được xem là chìa khóa để duy trì tăng trưởng trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang suy giảm. ASEAN không chỉ muốn là nơi gia công mà hướng tới trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo của châu Á.

Phép thử cho vai trò Chủ tịch của Philippines và Tầm nhìn 2045

Bước sang năm 2026, Philippines sẽ đảm nhận vai trò Chủ tịch ASEAN. Đây là cơ hội để Manila thể hiện năng lực điều phối trong việc xử lý các vấn đề nhạy cảm, đặc biệt là thúc đẩy hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) dựa trên UNCLOS 1982.

Đặc biệt, năm 2026 sẽ là điểm khởi đầu cho Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Mục tiêu không còn chỉ là tăng trưởng GDP, mà là xây dựng một cộng đồng gắn kết, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các quốc gia thành viên.

Theo góc nhìn chuyên gia, ASEAN cần áp dụng cơ chế “hợp tác linh hoạt”. Nghĩa là, cho phép một nhóm các quốc gia có cùng trình độ phát triển đi trước trong các lĩnh vực như năng lượng xanh hay kinh tế số, thay vì chờ đợi sự đồng thuận tuyệt đối từ tất cả thành viên – điều vốn thường làm chậm tiến trình thực thi.

Kết thúc hội nghị, điều quan trọng nhất không phải là những tuyên bố chung hoa mỹ, mà là khả năng chuyển hóa cam kết thành hành động thực tế. Nếu tận dụng tốt làn sóng AI và kinh tế xanh, ASEAN hoàn toàn có thể giữ vững vị thế là trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới.

Theo bạn, ASEAN nên ưu tiên giải quyết vấn đề nội khối hay tập trung ứng phó với cạnh tranh cường quốc trong giai đoạn tới? Hãy chia sẻ ý kiến của bạn ở phần bình luận.